OSMANLI’DA TOPLUM, ŞEHİR VE TİCARET -V

Osmanlı tarihçiliği özellikle son çeyrek asırda derin bir dönüşüm geçirmiş; bu dönüşüm kavramsal araçların zenginleşmesini ve kaynak kullanımında analitik bir çeşitliliğin ortaya çıkmasını beraberinde getirmiştir. Annales geleneğinden mikro tarihe, sosyal ağ analizinden mekânsal tarih çalışmalarına, dijital beşerî bilimlerden kültürel tarih yaklaşımlarına kadar farklı yöntemlerin Osmanlı araştırmalarına uyarlanması, alanın sınırlarını genişletmiştir. Günümüzde Osmanlı tarihine dair çalışmalar da bu geleneğin bir yansıması olarak yalnızca idarî ve askerî noktalara odaklanmamakta; gündelik hayatın pratikleri, mahalle örgütlenmeleri, mekânsal etkileşim ağları, tüketim alışkanlıkları, kentsel görünümün sembolik anlamları, sosyal tabakalaşma dinamikleri, zanaatkâr örgütlenmeleri, esnaf ve aile yapıları, kadınların ekonomik ve kamusal hayattaki rolleri gibi konuları merkeze alarak daha bütüncül biçimde ele almaya odaklanmaktadır. Bu dönüşümün dikkate değer bir diğer yönü, Osmanlı arşiv materyalinin hem nicel hem nitel yöntemlere imkân verecek biçimde yaşadığı dönüşüm ve araştırmacılara sunduğu imkânın genişlemesidir. Yaşanan bu dönüşüm ve sağlanan imkânlar doğrultusunda Tahrir defterleri, narh ve ihtisap kayıtları, şer‘iyye sicilleri, temettuat defterleri, vakıf muhasebe belgeleri ve diplomatik yazışmalar gibi geniş bir kaynak grubu, artık yalnızca klasik idari yapıların işleyişini değil; toplumsal ilişkiler ağını, ekonomik davranış kalıplarını ve kentsel dönüşüm süreçlerini izlemek için büyük fırsatlar doğurmaktadır. Bununla birlikte son dönemde teknoloji alanında yaşanan büyük gelişmeler mekânsal tarih ve coğrafi bilgi sistemleri (GIS) tabanlı araştırmalar başta olmak üzere Osmanlı şehirlerinin fiziksel özelliklerini, mahalle yapılanmalarını, sosyo-ekonomik dağılımın mekânla ilişkisini daha görünür kılmaktadır. İşte bu yeni metodolojik yaklaşımlar ve teknolojik gelişmeler, Osmanlı tarihçiliğini tek boyutlu siyasi ve askerî çerçeveden kurtararak çok yönlü, disiplinlerarası ve insan merkezli bir zemine taşımıştır. Bu yaklaşım sayesinde Osmanlı geçmişi, yalnızca imparatorluk düzeyinde değil, bireylerin, ailelerin, mahallelerin ve yerel toplulukların deneyimleri üzerinden de yeniden yorumlanabilmektedir.