MÂLİKÎ MEZHEBİNDE REY FIKHI VE MEVALİ ETKİSİ

İslam fıkıh tarihinde rey ve hadis ekolleri arasındaki ayrışma, bu iki geleneğin temsilcileri arasında etnik ve toplumsal bir farklılaşmanın da bulunduğunu göstermektedir. Özellikle Mihne sürecine kadar, rey ekolünde mevali kökenli âlimlerin ağırlığına karşılık hadis ekolü daha çok Arap asıllı âlimler tarafından temsil edilmiştir. Bu açıdan Mâlikî ekolünün diğer mezheplere kıyasla rey fıkhına daha yakın olması ve mevali âlimlerin bu mezhepteki etkinliği arasında anlamlı bir ilişki bulunmaktadır. İbn Hazm, Şâtıbî ve el-Hacvî gibi müelliflerin, mezhebin teşekkülünde İmam Mâlik’ten çok mevali alim İbnü’l-Kāsım’ın belirleyici rolüne dikkat çekmeleri de bu ilişkiyi desteklemektedir. Mezhebin mevali nüfusun yoğun olduğu Mağrib coğrafyasında kökleşmesi de bu verilerle uyumludur. Bu çalışmada, Mâlikî mezhebinde rey fıkhının ve mevali alimlerin etkili olduğu savunulmaktadır. Mâlikî usul ve fürû kısmında hadislerin Kuran’ın bütünlüğü ve temel ilkeler çerçevesinde değerlendirilmesi, maslahat ve istihsan gibi ilkelerin kullanılması, mevali alimlerin ve rey fıkhı etkisinin yansımaları olarak değerlendirilebilir. Ayrıca birçok meselede Mâlikî fürû hükümlerin diğer mezheplere kıyasla rey fıkhına daha yakın olduğu söylenebilir.